La webcam
La météo
Les marées
Les vagues
AVEL HON LENNEGEZH O C’HWEZHAÑ (46)
Deroù an ugentvet kantved. Meur a dan ruz dindan meur a gaoter. Kaoterioù da virviñ mennozhioù, da virviñ ar gounnar… Tan lakaet gant tud yaouank deuet er bed en dibenn ar c’hantved all, gant o lañs. Ul lañs a vo torret kriz ha didruez gant heugaj ar brezel bed kentañ. Ar brezelioù a zismantr an dud, a zismantr ar sevenadurioù. Kement-mañ en anv tud all, en anv sevenadurioù all.
En korn-tro an daou gantved e tifoupo tud yaouank. Hon Tangi Malmanche, da gentañ, o klask sevel ar gentañ kelaouenn a lennegezh, a lizheradur, emezañ. En 1903 e oad : Spered ar Vro. Evel ur fulenn a-us da dan hon lennegezh.
Goude zo daou zen, daou vignon tost, Kalloc’h hag an Diberder. Ur Yann hag un Iwan. Kredet sevel ur gelaouenn da gaout lec’h da zivizout, da eskemm, da dabutal, kalet gwall alies : Brittia etre 1912 ha 1914. Hon Yann a vo falc’het gant obuzioù diempenn genaouegerezh ar brezel, ur c’houblad bloavezhioù hanter goude ma voe falc’het ar gelaouenn.
Hag an tan eta ? An tan dindan hon c’haoterioù ? Dalc’het e oa, « glaou ruz e-mesk ludu » evel ma skrivo Loeiz Herrioù goude, kalz goude.
Brittia, an anv a oa ar programm e-unan. Hon Yann (hag a sine Yann Kallouc’h) hag hon Iwan, daou ouizieg, bet oc’h uzañ foñs o bragoù o selaou kentelioù mistri ar brezhoneg kozh pe ar c’heltieg koshoc’h c’hoazh, a oa mennet da lakaat an traoù da virviñ. Al lennegezh, al lizheradur evel ma lârent ivez, a oa unan eus an armoù. Armoù keginañ a oa ezhomm.
Brittia ne vo ket un eil Spered ar Vro, ne vo ket ur rak-Gwalarn, tamm. Brittia a vo eus al lec’hioù diziouerus evit lakaat mennozhioù da darzhañ, evit lakaat ar c’hammedoù bihan da gammedoù bras.
Met ur gwalarn bennaket a oa memes tra eus tu an daou ganet etre Groe hag an Oriant : Iwerzhon zo roet plas kaer dezhi. Troidigezh Derdriu pe Harlu Mibion Usneh a hento Brittia a niverenn da niverenn :
« O Derdriu, c’hwi a denno àr an douar lazherezhoù bras,
Rak mand eo kaer ho fas evel hini ar gwragez brudetañ,
Uladiz e vo ret dezhe gouzañv paot a zrougoù en hoz amzer,
O plac’hig koant ar sorbiennour Fedelmid ! »
Pe c’hoazh un droidigezh diwar Thomas Moore (1779-1852), Plac’h Iwerzhon, gant Gweltaz :
« Warni ’skede mein uhelbriz,
He dorn gwenn ’zouge ur vazh aour fetis ;
Met, muioc’h ’vit aour pe diamant,
’Pare kaerder he lagad drant.
– C’hwi zo, Itron, gwall zispouron,
O vale unanik ’n hon henchoù don !
Daoust ’ve tud Eire ken diseblant ha yen
Ouzh merc’hed koant pe ouzh aour melen ?
– Dinec’h a-grenn me ’gerzh, aotroù ;
Mar be tomm o gwad pe o yalc’h goullo,
Dreist merc’hed koant, koulz dreist pep teñzor,
Mibien Eire ’briz o enor. »
Gant ur mousc’hoarzh seder, sioulik,
’Dreuz d’hon maezioù eo aet ar plac’hig…
Meulet ra vezo an hini a fizias
En enor mibien Eire c’hlas ! »
Met an hini a voe tour-tan lennegel Brittia : Yann-Bêr Kalloc’h. Lod eus e varzhonegoù a roio d’ar gelaouenn. E varzhoniezh zo un digarez kaer dezhañ da reiñ e soñj, da rannañ e c’hoanag. Lenn e varzhonegoù ha lenn e eskemmoù lizhiri gant e vignon, e gile a vefe reishoc’h lâret, Iwan an Diberder. Dibreder hennezh, ne oa ket !
Diougan Ezekiel. Awen ar skriturioù sakr evel ma lâred. Ur sevenadur klasel, ha pa vefe awenet gant ar Bibl, da ezteurel mennozhioù, soñjoù, gweledigezhioù.
« Kentizh, un trouz spontus zo savet àr-dro din,
Ur fiñvadenn em grae, bras, e-pad ma komzen,
Taolet em eus ma sell da bevar c’horn an dachenn :
O burzhud ! An eskern d’an eskern a dostae ;
Mat en e lec’h, an eil d’e gile em joente,
Arnezhe kig, kroc’hen en un taol oa kresket,
Lan a oant holl a vel… maet spered n’o doa ket :
A nevez, me glevas ar Vouezh vars é sevel :
‘Den, diougan d’ar Spered donet. Galv an avel :
Ag ar gornôg, ag ar reter, ag ar gwalarn,
Ag ar gevred, Spered, deus ! C’hwezh àr an eskern.
C’hwezh àr ar re varv-mañ astennet el lann vras… »
Talvoudus geriennoù hon Yann da Iwan diwar-benn e skrid : « Ar c’horf da gentañ, ar spered goude. Ur Vreizh savet he c’horf hag ankouaet dezhi he spered, ne vehe, èl ma lârit, maet ur c’hornad-bro gall. Mes a-gaoz d’an dra-se e lâran-me deoc’h : na laoskomp ket d’ar Gall ar soursi da zaskor dimp ur Vreizh politik (korf Breizh), savomp hi ni hon-unan. El-se e vehemp sur ne vo ket ankouaet c’hwezhiñ ur spered broadel. »
E oamp en 1911. Trouz reveulzi ar gevredigezh, ha n’eo ket er gevredigezh, trouz ar brezel o tostaat. Gwad berv tud yaouank o sellet war-du an amzer dazont. Gwad berv tud yaouank awenet gant Sin-Fein Iwerzhoniz.
Penaos kompren ne vije ket bet graet berzh gant barzhoniezh hon Yann. Penaos kompren ne vije ket bet eus Gwalarn goude.
Skrivañ a rae pelloc’h : « Greomp ni-mem àr-dro d’hon Mamm, hep goulenn harp get an estren. Em dolpomp, urzhomp Breizh, hep ehan birviken a labourat da zihun he spered. Hiriv an dez, er stad m’ema Breizh, lezel a gostez ar politik evit em soursiañ ag ar lizheradur hepken a zo lakaat ar c’harr a-raok ar jav. Greomp politik ur wezh da vat, evit ma hor bo peoc’h goude d’ober hol labourioù lizheriek ha da glask ar vravitez glan e pep rann ag an ijin. »
Hon Yann en devoa santet ne c’hall ket al lennegezh bezañ er-maez eus ar soñjezennoù politikel. Ar stur a vo dalc’het gant Gwalarn.
Yann, evel Iwan, a ouie re vat eo ar skrivañ brezhoneg un akt a stourm…
Herve Bihan
Levrlennadur
Gweltaz, Plac’h Iwerzhon, Brittia, Trivet bléad – T. II – Niverenn 1 – Mae 1914, [p. 27].
En Had, savet ha renet gant Sten Kidna etre 1951 ha 1956 (12 niverenn).
Yann-Ber Kalloc’h, Ar en deulin, Dihunamb, 1935.
