Un Breton de Trévou - Hervé Le Bihan- parle aux Bretons de Trévou et d'ailleurs. Kronikenn 13

Un Breton de Trévou - Hervé Le Bihan- parle aux Bretons de Trévou et d'ailleurs. Kronikenn 13

La météo La météo
mai 24, 2024 - ven.
Trévou-Tréguignec, France
couvert
10°C couvert
Vent 3 m/s, NO
Humidité 78%
Pression 764.32 mmHg
Accueil » Actualités » Un Breton de Trévou – Hervé Le Bihan- parle aux Bretons de Trévou et d’ailleurs. Kronikenn 13
Un Breton de Trévou - Hervé Le Bihan- parle aux Bretons de Trévou et d'ailleurs. Kronikenn 13

TUNODOÙ, BERNEZ TANGI, GWENDAL DENEZ, JAMES JOYCE HA NI

« Ya, Chêl, ar pez divergont a igreker koz… Goût a oar miñsonardi gant i glank ?… Diori e vorn d’ober caymanded ganimp ! N’eus nemet tunodou miñson gant i jes. Ret eo e vefe remenet i jes bua Kanbre, pe a nefe bet eun tok pilon ; nemet aet a vefe i jes dinann palhplun dê Lañsogne, da gargañ penton i jes a zousilh-tan pe a Woad-ouc’h.

Rup ar vilach, eur paotr trut, pa gavo ar jalod koz-se ec’h ober e voriz war ar beoz, sur, a gano pouilh d’i jes. Klevet a ray gantañ e « Santa Maria », hon raton gourd ! Ar rup vilach a voyenno da c’houeza lukann i jes. Ar c’hlankour roget ! Pa zeuio an amzer c’hourd, e c’hallo c’hoaz mont da glask Pierig paregzamp, pe da welout ar pap, pe da gillori Izabel da di pod c’houez Doue, evit kaout eur bannac’h diwar i vamm, rak plijout a ra d’ezañ mougañ ur vlewen. Met pa zeuy d’am c’houez, en uer hijan brizilhonou an Aotrou Doue, da lugna, gant e bewar lagad, ma mammel gleuz, evit suna mougaw, ha d’ober e fistoulik, e vo miñson i jes hag e vo divoaret da ric’houignat war ar beoz. »

N’on ket sur zo bernioù tud o kompren tout ar geriennoù-se ! Me am boa bet klevet tud o tunodiñ e-kostez ar Roc’h… pa oan yaouank, ha tout se a oa gregaj evidon. Koulskoude zo gerioù aet en yezh ar pemdez, hep goût da den ! Ma, ur wezh all e rin anv eus al luc’hajoù, evel an tunodoù, pe ar projur, pe c’hoazh al lang-koutur… Ur veaj dre Vreizh a-bezh. Al luc’hajoù a chom en liveoù yezh ar brezhoneg, ar pezh a c’hoarvez gant kement yezh zo : « argot » en galleg, « Slang » en saozneg…

Tud all, skrivagnerien o deus c’hoariet gant ar yezhoù ivez, evit ar c’hrouiñ lennegel. O deus c’hoariet gant ar gerioù, ar sonioù, ha lakaet o yezhoù da darzhañ evel bombezennoù e-kreiz un akademiezh poultrennek ha chomet diouzh un amzer all. Ar yezhoù a c’hall pulluc’hañ ar soñjoù skornet, hag o lakaat da zont evel c’hoarzhadennoù bras dic’hargadennek ! Pe neuze o lakaat da dont evel un dristezh par d’un devezh glav evel pan ne vefe ket mui an disterañ fiziañs en amzer o tont, en dez war-lerc’h, pe er sûn goude, pe … biken.

Ar c’hrouiñ lennegel en deus ur perzh politikel anat : lakaat da darzhañ kanonoù klasel al lennegezh zo diskuliañ fedoù, diskuliañ stourmoù, diskuliañ youloù. An hini brudetañ moarvat a voe James Joyce, Iwerzhonad, saozneger, keuz gantañ eus ar gouezeleg, gwall drist e donkad en e vro. Penaos yezh ar brasañ niver a deu da yezh ar bihan niver, betek bezañ en arvar da vervel. Un tonkad zo hini ar brezhoneg…

En e bennoberenn Finnegans wake en devoa James Joyce lakaet ar saozneg da darzhañ, en ur silañ ennañ gerioù, anvioù, yezhoù estren. Krouet diwar se gerioù nevez etre saozneg, c’hoarioù-gerioù, gerioù-malizennoù, etc.

Sede amañ un nebeud arroudennoù ma vo kavet roud hag anv eus ar brezhoneg. Joyce, en hañv 1924, a oa bet e Sant-Maloù. An teodoù fall a lavar en devoa tremenet tout e amzer el levraoueg… dre ma oa amzer louz o ren d’ar c’houlz-se. Glav ha glav !

Sede eta, un doare c’hoari divinout petore gerioù brezhoneg pe o tennañ da Vreizh a gaver en e skrid, mesket gant yezhoù all, evel just :

« Sir Tristram, violer d’amores, fr’over the short sea, had passencore rearrived from North Armorica on this side the scraggy isthmus of Europe Minor to wielderfight his penisolate war. »

« Pedwar pemp foify tray (it must be) twelve. »

« When look, was light and now’twas a flasher, now moren as the glaow. »

« indigo braw »

« a brieze to Yverzone o’er the brozaozaozing sea. »

« a little mar pliche ! »

(….)

Al listenn zo hir. It da welet, aes eo kavout skrid Joyce war an Net (liammoù zo e dibenn ar gronikenn). Ur bern studiadennoù uhel zo bet ivez, ha plas ar brezhoneg studiet enne !

E galleg zo bet tud o kemer un hent heñvel pe damheñvel. Anvioù brudet evel reoù Georges Pérec, pe c’hoazh Céline. Ha n’on ket evit soñjal er reuz zo bet nevez zo tro-dro d’ur ganourez, Aya Nakamura, abalamour ne veze ket komprenet komzoù he c’hanaouennoù. Galleg koulskoude ! met savet war ar patrom aozet gant Joyce, Pérec, Céline !

Hag e brezhoneg eta ? Reiñ a ran amañ da heul un destenn gant Bernez Tangi, Patrom sillabus. Ha neuze ster ebet gant ar pozioù ? Eo, lennit mat, pep hini a c’hall kavout e alc’hwez evit mont e-barzh.

An eil zo ur barzhoneg gant Gwendal Denez, Marv ar vogalenn. Ur barzhoneg oc’h eilpennañ silabennoù, o skarzhañ ar vogalennoù tamm ha tamm : arouez marv ar yezh, petore yezh a c’hall bevañ hep vogalenn ?

Evel n’on ket paotr drouk em eus lakaaet stumm leun ar barzhoneg e dibenn ar gronikenn-mañ.

Herve Bihan

Patrom sillabus

60                                                                    600

strujus ha skrijus hep be dañjerus                      circus um stancus hep be niverus

sbir iltud rom plouz salamalec                           sabir ill tud kromm lous anthropitec

pedernec mergitur livirit ir                                domenec aer en tür abparit rir

dec a yr er c’hlut domine mec sic                      taer ri dir er rut dominatio mic

abalip hag abaluch domino                               eskulip hag eskuluch kammedo

c’hoariont ha strujat kenbaraka                          koar i hont ha strujat alkabala

120                                                                  660

farsus ha spontus hep be niverus                       santus ha venus hep be kaseüs

sabir iltud kromm lous sal brezhonec                 sabir as trud dom trouz kit toltemec

karadec krouadur livirit ir                                 ma’i bronnec geriadur pit ibil dir

tec nic ur is put dom remi sutic                         itsa tir munud bakalaô chimic

babilon hag abtrukmuch kenavo                        kolibrit hag aotruch do sol do

c’hoar y eontr ha struj abrakadabra                    agilont ha tituatl atahualpa

180                                                                  720

us ha burjudus hep be arvarus                           christus ha mantrus hep be taolacus

elicsir tud kromm lous dall ha tallec                  sabir yav hud rom lous al karpatchec

toltec ecskalibur kaniri gwir                              balir nec deskadur lavar en tyr

diri dir do ut is dominus sic                               bep kashmir aruth ararat gallic

hip hip hip abmutaluch kamalo                         tripolip hag abibluch higado

koar ri eontr hil obstat berrebeka                       turkiont hag almat abyeova

240                                                                  780

walrus balamus hep be niverus                          sinus ha yac’hus hep be niverus

kalir ar rut kromm fouzh val al balbec               greg lan salud lom kousket keinec mir

mec pet sec primatur lavar dit pir                      lagadec pitagur akonit hir

pim pil ir ib cut im pim pim peric                      daouzec bir el luth sativa old nic

lap ha lip ha lich ha luch comodo                      abawip hag abakluch malarmo

c’hoariont peurlipat abderama                           rhô A ri onth ol o jat alfabala

300                                                                  840

domus binimus hep be dañjerus                         bakus etruskus hep be ken plijus

sabir kiril pa rouz ki du bellec                           tripalum ut liom plouz berberelec

bel valdec ricatur larit trots kir                          budapec bosennur biribit sir

an den dir er but dom nec ripitic                        biteklur er flut atilsitt baltic

albalip hag albaluch amoco                               aberip hag aberfuch antropo

ro ary eontr ha jumblat abgevara                       kaoc’h pichon antakyat maharadja

360                                                                  900

chorus ha brutus hep be arvarus                        marc’hkus ha fonnus hep be dañjerus

sabir ton mut from rouz enezenn siec                 sabir kan yud rom krouz kap reputchec

karantec argentur lilith put tir                            rodellec peredur simili cuir

tec ro lyr en ut do re mi fa sic                            ler conneccicut jipsi termajic

sol la sip ha sibeluch bemol do                          if its chip anna baal luch romano

loariont as true jade benn kalanna                      c’hoariont steredat santamaria

420                                                                  960

corpus tractacus hep niverus                             lavarus negus hep be saourus

sabir ger lud traum trouz fall balsamec              maori tabut traum flouz job kohoutec

kramm aztec mor arzur lar ar barzh sbir             toktousec mergitur exit von mir

dec bec dir o sutal do mi fa bric                        tan ha dir palud tahiti saolnic

abrunip hag abmammvuch kaledo                     goginip ha segaluch kachalo

leoront rastatt kells ogam alfa                           koadriont libertat anagrama

480                                                                  1020

sirius ha nervus hep be niverus                          troaz rus ha lotus hep be niverus

sabir gertrud chom touz ri bro-erec                    kalir fur mut bom lous fals anaoudec

ped marc’hec abtibur amanit hir                        maidanec saotradur li hitit dir

deca lir turlut fars ezoteric                                seks ha pir paour tud donna almaric

abkigip hag abkiguch navalo                             karolip ha woitiwuch ronimo

aloubont tammerlat ken abdoulla                       taboulont ha maojat hiroshima

540

pirrus kummulus hep be dañjerus

sabir ilbrut rom blouz kal erotec

kallarec ecsligur illirit pyr

tec ha dir erc’h luth domine pic-nic

kaligip ha kaliguch nô taro

c’hoar i bronn ha bruchat akilonia

(gant aotre hegarat Bernez Tangi)

marv ar vogalenn

1.

oulabiñ ar beura re

lasenn c ‘hlus mez evin

klouvet ran ar bleiz

o tostaat gerrok

bliz ma yaouankeiz

lugad raz ha blav ten

dant ro

da garc’het ac ‘hanon

evat mi c’has

e-kroaz keid Bodroc’h

e-drañv an dremmwel

lec’h m’eo faoutet

nêz ar staor

aet de hask

lec’h m’eo tamm an ovel

lac’h me skeugn ar pirbad

2.

holn n droù n da sll

a lugrn dindn n heol

droù r mrv wr da grf

koulskd mañ c’hoazh

tommder r vuhz wr da ziwz

minc’hrzh r garntz

ha klevt rz ac’hnn?

serrt oa kloued r prk

ha gortzt ‘m eus pll

gortz rn bepred

3.

 trmnt mlzr n mzr

 dt prntd r glc’hr

 ldñ r h skd wr r mnz

 st dsknnt n nz m fnn

 gstd

 vl gr r c’hlñvd

 kllt gnn glld r gr

 chm rn mt

(gant aotre hegarat Gwendal Denez)

Levrlennadur ha lec’hiennoù

Paotr Juluen (Gour-na-gil), An Tornaod, Mouladuriou Arvor, Gwengamp, 1935 : https://bibliotheque.idbe.bzh/document.php?id=an-tornaod-1624&l=fr

Bernez Tangi, Fulennoù an tantad, Skrid, 1987.

Bernez Tangi, CD Eured an diaoul, 2001.

Gwendal Denez, Blues komzet, Skrid, 1989.

James Joyce, Finnegans Wake, Penguin Books, 2000 (hervez embannadur 1939), gwelet dreist-holl Part III.

Liammoù war-du Finnegans Wake :

https://finwake.com/1024chapter1/1024finn1.htm

https://www.telelib.com/authors/J/JoyceJames/prose/finneganswake/index.htmlhttps://www.telelib.com/authors/J/JoyceJames/prose/finneganswake/index.html

James Joyce o lenn un darn eus e oberenn e 1929 :

https://rhuthmos.eu/spip.php?article1616

marv ar vogalenn (stumm adsavet)

1.

aloubiñ ar beure ‘ra

lusenn c’hlas miz even

klevout ‘ran ar bleiz

o tostaat gorrek

bleiz ma yaouankiz

lagad ruz ha blev tan

dont ‘ra

da gerc’hat ac’hanon

evit ma c’has

e-kreiz koad Bodroc’h

a-dreñv an dremmwel

lec’h m’eo faoutet

naoz ar stêr

aet da hesk

lec’h m’eo tomm an avel

lec’h ma skign ar peurbad

2.

holen an daeroù en da sell

a lugern dindan an heol

deroù ar marv war da gorf

koulskoude emañ c’hoazh

tommder ar vuhez war da ziweuz

minc’hoarzh ar garantez

ha klevout a rez ac’hanon ?

serret e oa kloued ar park

ha gortozet ‘m eus pell

gortoz a ran bepred

3.

 tremenet melezour an amzer

 deut prantad ar glac’har

 ledañ a ra he skeud war ar menez

 setu diskennet an noz em fenn

 goustad

 evel gor ar c’hleñved         

 kollet ganin galloud ar gerioù

 chom a ran mut

Le Studio - Agence de création graphique et web